Huỳnh Ngọc Nga

 

Trên thế giới đầy hổn độn nầy có lẻ chỉ có dân Việt nam chúng ta là dân thích hội hè đình đám nhất, một năm có ba trăm sáu mươi lăm ngày nước người ta chỉ có một ngày Tết dương lịch thì dân mình « ăn » tới những gần  bốn, năm cái Tết, nào Tết dương lịch, Tết  Nguyên đán rồi tới Tết Nguyên  tiêu, Tết Thanh minh, Tết Đoan ngọ, Tết Trung thu.. Chúng ta thử tuần tự « điễm danh » những cái Tết mà dân Việt « ăn » hàng năm  xem sao :

Tết Dương lịch còn được nôm na gọi là Tết tây  vì theo «lịch tây » bắt đầu ngày đầu năm dương lịch trong khi các Tết khác của ta cũng như của một số nước lân cận Trung hoa như Triều Tiên, Nhật Bản đa số đều chịu ảnh hưởng của người Tàu và tính theo Âm lịch. Sau nầy Nhật cũng bỏ Âmlịch để theo Dương lịch mà  theo Tết tây. Đây là cái tết thông thường nhất và mang tính quốc tế vì ngay cả những quốc gia có Tết riêng biệt cũng « ăn » cái Tết này với những cuộc hội họp, ăn uống, nghĩ ngơi, giải trí và chỉ kéo dài có một ngày  nếu không tính những ngày chuẩn bị trước đó từ lễ Giáng sinh. Người Việt chúng ta, nhất là những người Việt tha hương hải ngoại, ngày xưa đợi Tết tây để được lảnh lương tháng 13 và được nghỉ 1 ngày ở nhà khỏi đi làm. Bây giờ tha phương viễn xứ, « nhập gia tùy cục » lấy cái vui của người làm cái lễ của ta nên Tết Dương lịch (và cả lễ Giáng sinh) cũng là những ngày nôn nao sắm sửa dù chúng ta có hay không có đạo Công giáo (Dương lịch lấy năm Chúa Jésus ra đời làm năm gốc).

 Tết Nguyên Đán còn được gọi là Tết ta (hoặc Tết) nhằm vào ngày đầu tháng giêng Âm lịch, tính theo chênh lệch của vòng quay nhật nguyệt thì Tết ta thường  rơi vào khoảng  cuối tháng 1 đến giữa tháng 2 Dương lịch . Nhưng  với tính cách chung chung thì toàn bộ Tết có thể tính từ 23 tháng Chạp tức tháng 12 Âm lịch (ngày đưa ông Táo về trời) và dứt  vào ngày mùng 7 tháng Giêng Âm lịch  (ngày hạ nêu). Đây là cái Tết lớn nhất và quan trọng nhất của người Việt chúng ta, những ngày của mùa Tết này là ngày đoàn tụ gia đình, cúng tế tổ tiên, vui chơi giải trí, thăm viếng tiệc tùng, lì xì, chúc thọ v.v...Ba ngày chính của Tết là ngày mùng một (lễ Cha),mùng hai (lễ Mẹ), mùng 3 (lễ Thầy), ngoài ra trong 3 ngày này người ta chúc tụng, kiêng cữ, đáp tạ...làm tất cả nững gì để đúc kết một năm đã qua và chờ đợi một năm mới sắp đến. Ngày xưa các tập tục truyền thống dân gian của Tết có rất nhiều, nhưng theo thời gian  mọi việc được đơn giản hóa chỉ còn giữ lại những gì thích hợp với cuộc sống hôm nay mà thôi. Tuy vậy, Tết nguyên đán muôn thuở vẫn là biểu tượng để mọi người Việt cùng nhìn về nguồn cội tổ tiên.

Thực phẩm đặc biệt dành cho Tết có rất nhiều thứ : thịt kho, dưa giá, bánh chưng, bánh tét, bánh ổ ; các loại mứt; trái cây có bưởi, dưa hấu ; hoa tượng trưng cho mùa này la hoa Mai, hoa Đào và rất nhiều loại hoa khác...v.v....

Tết Nguyên Tiêu kế liền Tết Nguyên đán và có tên khác là Tết Thượng Nguyên là một lễ hội truyền thống của Trung Hoa. Tết này phần lớn tổ chức tại chùa vì nhằm ngày Rằm tháng Giêng Âm lịch cũng là ngày vía Phật tổ. Vào ngày này, cũng có những gia đình người Việt (đa số thường ở miền Bắc) tụ tập ở nhà trưởng họ hoặc nhà thờ Tổ phụ. Tuy nhiên, theo sách Tàu, Tết Thượng Nguyên không phải là ngày lễ Phật mà được gọi là Tết Trạng Nguyên vì vào ngày này nhà vua hội họp các ông Trạng Nguyên để thết tiệc và mời vào vườn Thượng Uyển thăm hoa,ngắm ảnh, vịnh thơ. Đặc biệt lễ hội chùa Hương rất nổi tiếng được tổ chức trong ngày Tết này.

Tết Thanh Minh là cái Tết rất quen thuộc trong thơ văn của đại thi hào Nguyễn Du mà có lẻ phần đông chúng ta ai cũng biết qua tác phẩm Kim Vân Kiều :

                             « Thanh Minh trong tiết tháng ba

                                Lễ là Tảo mộ, hội là Đạp thanh »

Tết này  dù là một trong những lễ hội chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung hoa cổ đại nhưng đặc biệt được tính theo dương lịch đương thời và  tùy theo từng năm thường bắt đầu vào ngày 4 hoặc 5 của tháng 4 DL  (tức vào khoảng tháng 3 Âm lịch). Thời gian này khí trời thanh mát, theo tục lệ bên Tàu người ta hay đi tảo mộ, dọn dẹp, sửa sang mồ mả người thân.  Đạpthanh có nghĩa là dẫm lên cỏ non, ý muốn nói ngày nầy nghĩa địa đông đúc người qua kẻ lại dẫm đạp lên cỏ. Tục lệ này tập cho chúng ta biết ơn tổ tiên, con trẻ nhờ đó quen chuyện “uống nước nhớ nguồn”. Theo thời thế, người chết được hỏa táng nhiều hơn hoặc được chôn cất theo phương pháp mới nên không còn phải sửa sang, quét dọn như xưa nên lễ hội nầy cũng đang từ từ phai nhạt, chỉ một  ít người, một vài nơi còn gìn giữ mà thôi.

Tết Đoan Ngọ hay còn đuợc gọi là Tết Đoan Dương hoặc  Tết Hàn Thực nhằm ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch, có ở Trung Hoa, Việt Nam và Triều Tiên/Đại Hàn và dù cùng một ngày nhưng mỗi nơi mang một ý nghĩa khác nhau.

Bên Trung Hoa đây là ngày tưởng niệm trung thần thời chiến quốc Khuất Nguyên người nước Sở, vì bị gian thần hãm hại nên gieo mình xuống sông Mịch La tự vận đúng ngày mùng 5 tháng 5.

Đối với Hàn quốc thì dù cùng ngày nhưng không rõ lý do, chỉ biết năm 2004 báo chí trong nước đã loan tin là nước nầy đề nghị Liên hiệp quốc công nhận “Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5 là di sản văn hoá phi vật thể “  của Đại Hàn, sự việc này khiến Trung quốc cũng lên tiếng đòi phần “văn hoá” của họ.

Riêng với Việt Nam thì ngày 5.5 ÂL này là ngày giỗ quốc mẫu Âu Cơ nên mới có câu rằng:

                “Tháng Năm ngày Tết Đoan Dương

                  Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang”

Ở đồng bằng nam bộ miền Nam thì thời gian này là ngày Vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu trên núi Bà Đen

Tết Đoan ngọ ở nước ta cũng còn gọi là "ngày giết sâu bọ" vì là ngày phát động bắt sâu bọ, tiêu diệt bớt các loài gây hại cho cây trồng trên cánh đồng, trong đó nhiều loài sâu có thể ăn được và chúng được coi như là chất bổ dưỡng. người ta tin rằng khi ăn món ăn đầu tiên trong ngày này thì sâu bọ; giun sán trong người sẽ bị chết hết .

Thực phẩm đặc biệt của lễ hội này là bánh ú, nổi tiếng nhất là loại bánh ú lá gai.

Tết Trung Thu hay Tết Nhi đồng  vì dành nhiều tiết mục cho trẻ em, Tết này nhằm ngày Rằm tháng tám (15.8 Âm lịch). Con nít rất trông mong ngày này vì được người lớn mua đèn lồng, cho ăn bánh với nhiều trò chơi dân gian như rước đèn, múa lân. Ngoài ra, đây cũng là dịp để người ta ngắm trăng  tiên đoán mùa màng, vận mệnh quốc gia. Nếu trăng thu màu vàng thì năm đó sẽ trúng mùa tằm tơ, màu xanh hay lục thì năm đó sẽ có thiên tai và nếu trăng thu màu cam trong sáng thì đất nước sẽ thạnh trị thái bình, bởi thế nên có câu rằng:

                   “ Muốn ăn lúa tháng Năm, trông trăng Rằm tháng Tám

                     Tỏ trăng Mười Bốn được tằm, đục trăng hôm Rằm thì được lúa chiêm”

Bánh Trung thu và trà là hai loại thực phẩm đặc biệt dành cho mùa lễ này. Nhiều người đi xa đến Rằm tháng Tám vẫn thèm nhớ hương vị bánh Trung thu. 

---

Các lể Tết nước ta là thế đó, mỗi cái tên  mùa lễ hội là mỗi dấu ấn in đậm vào hồn dân tộc để dù xa hay gần người Việt vẫn hoài tưởng bao âm hưởng đã đi qua trong cuộc đời và để cuối cùng nhận ra rằng mình vẫn là người Việt. Đặc biệt là ngày Tết Nguyên Đán, ngày  nối dĩ vảng cùng hiện tại bằng bao tâp tục cổ truyền để chim bay về tổ, cá lội về nguồn, người tìm về mái ấm.

Tôi cũng thế, tôi xa quê hương vào tuổi trên ba mươi, hơn một phần tư thế kỷ được sinh ra và lớn lên nơi đất Việt, tôi không làm sao quên được những ngày thơ đón Tết. Nhũng ngày đó bắt đầu khi chị em chúng tôi được má tôi may sắm cho những bộ quần áo mới dành cho Tết, được cho đi uốn tóc mới để làm điệu với bạn bè.

Tết không hẳn chỉ lượt là xiêm áo, Tết còn là dịp để tẩy rữa bụi bậm thời gian. Khoảng hai mươi tháng Chạp là cả nhà xúm nhau lau chùi đánh bóng những bộ lư đồng cổ trên các bàn thờ, xịt nước rữa nhà, sơn rào, phết vôi tuờng, tỉa cây lá ngoài sân.  Sau đó cả bọn hân hoan chờ má tôi hạ lịnh phân chia công việc, công việc chuẩn bị Tết nhiều lắm, làm baonhiêu cũng không hết nhưng chẳng đứa nào sanh nạnh hay phàn nàn, trái lại vui nửa là khác, nào lặt  đuôi giá, gọt tỉa cà rốt, củ cải trắng để làm chua, nào phơi ướp củ kiệu, ngâm đậu và nếp để gói bánh, đi ra tiệm trong xóm đặt mua nước ngọt, rượu bia, nạo dừa nấu kiểm, gọt dừa làm mứt, v.v..và v.v...

Chợ những ngày cận Tết nhộn nhàng bương bả, đủ sắc màu đủ cả vị hương nhưng quyến rũ nhất bao giờ cũng là những gian hàng Tết chung quanh chợ Saigon, dọc theo đó là những hàng hoa, hàng thiệp trên hai vệ đường Lê Lợi cũng như những con đường lân cận và đặc biệt là chợ hoa Nguyễn Huệ.  Tết mà không đi chợ hoa Nguyễn Huệ thì cứ kể như kho cá quên tiêu hành, nấu canh quên nước mắm. Chợ hoa ngày Tết ở đâu cũng có, từ chợ Tân Định, chợ Bà Chiểu, chợ Lớn Mới.....và  cả khu vực vườn kiểng gần chợ An Đông, hoa nở rộ như hẹn hò từ bao tháng trước nhưg chỉ có chợ hoa Nguyễn Huệ hoa mới ngẩng cao phô trương sắc thắm thị thành vì nơi đây thiên hạ vừa đi mua sắm vừa để ngắm cảnh và chụp hình. Cái màn chụp hình chợ hoa Nguyễn Huệ là  “nghề” của tôi vào những năm của tuổi dậy thì, cứ đợi Tết là kéo bạn bè, em út ra đó để dựa chậu hoa nầy, hàng kiểng nọ mà bấm máy, không biết để chụp hình hoa hay để so sánh xem hoa và người ai đẹp hơn ai.

Đôn đáo mua sắm thì cũng đến ngày  “khởi lễ”, lễ đầu tiên của Tết là ngày đua Táo quân về trời. Chuyện Táo quân thì người Việt khó ai không biết, mà cho dù không biết thì ít nhất cũng hiểu láng thoáng rằng đó là vị thần “tám tử” nhà trời gài vô  mỗi gia đình, mổi cơ quan để ghi chép những điều “chúng sinh” hành sự, đợi đến cuối năm Táo cưởi cá chép về trời báo cáo chuyện thế gian. Táo  quanh năm ở xó bếp nhưng chuyện gì cũng biết vì gia đình Táo có tới  ba người chia nhau để theo dõi “dân tình”. Người dân biết vậy nên chuyện Tết đầu tiên mọi người nghĩ  và lo lắng đến Táo trước hết. Táo đi rồi bàn dân thiên hạ mới an tâm.

Tết ngày xưa mà không nói đến pháo thì Tết đâu còn là Tết nữa, chưa đến Rằm tháng Chạp pháo đã nổ “lai rai”, từ tiệm tạp hóa đến những cửa hàng Tết đâ cũng bày bán pháo, phào đủ lọai lớn, nhỏ nên Tết năm nào cũng đủ những tai nạn lớn, nhỏ kèm theo. Lớn thì cháy nhà, nhỏ thì bị thương nặng nhẹ tùy loại và tuỳ cách chơi pháo để vào nhà thương. Riêngnhà tôi có một năm ba tôi mua cả một dây  pháo thường (loại pháo chuột) treo trên cây mù u trước cổng nhà, đúng đêm giao thừa khi khói hương nghi ngút tỏa thì dây pháo cũng được châm ngòi để nổ đì đùng rôm rả như....Tết, chị em chúng tôi vừa bịt tai vừa hinh hỉnh mủi để “thương htức” mùi pháo, sau nầy lớn lên chút nữa, chạy loạn Tết Mậu thân tôi mới biết đó cũng là mùi thuốc súng  sau khi làm máu chảy, thây rơi để hiểu tại sao giấy pháo màu đỏ tươi y như màu máu thắm.

(còn tiếp)

Huỳnh Ngọc Nga

www.datque.com